نویسنده: مهرزاد شفیع پور
سه زلزله، سه روایت، یک سرنوشت؛ تصویری است از فروپاشی زندگی و کرامت انسان ایرانی طی چند دهه. در این سالها، سه لرزش بزرگ، سیاسی، اجتماعی و طبیعی بنیانهای هستی جامعه را لرزاندند و هزاران خانواده را به ورطه نابودی کشاندند. زلزله سیاسی انقلاب 1357 نهتنها ساختار حکومت، بلکه کرامت خیلی از افراد را در هم شکست، زلزلههای طبیعی، خانهها و خانوادهها را به آوار و خاک سپردند و زلزله اجتماعی ـ فرهنگی حاصل از مدرنیته ناموزون، هویت و روابط انسانی را متلاشی کرد.
بنابراین، ایران طی چند دهه گذشته صحنه سه زلزله بزرگ بوده است: زلزلهای سیاسی که با انقلاب ۵۷ بنیانهای زندگی بسیاری را لرزاند، زلزلههای طبیعی که خانوادهها را بیخانمان ساخت و سقف خانهها را بر سرشان فرو ریخت و زلزلهای اجتماعی ـ فرهنگی که هویت و روابط انسانی را زیر و رو کرد. این سه زلزله، هر یک به شکلی متفاوت اما با نتیجهای مشترک، زندگی افراد زیادی را به پوچی، آشفتگی و درماندگی کشاندند.
آنچه در این گزارش میخوانید، سه روایت واقعی است؛ داستانهایی از انسانهایی که قربانی این لرزشها شدند و زندگیشان به پوچی، تنهایی و رنج بدل گشت. این روایتها، فراتر از خاطرههای فردی، آینهای هستند از سرنوشت جمعی ما؛ سرنوشتی که اگر نیندیشیم و اصلاح نکنیم، بار دیگر تکرار خواهد شد.
روایت اول
سید جعفر در دل زلزله سیاسی
تصویر زیر سندی زنده از فروپاشی کرامت انسانی است. دیوارهای گلی و ترکخورده، سقفی که با چوب و پارچه سرپا مانده، و حیاطی پر از زباله و وسایل شکسته، همه نشانههایی از زیست انسانی در مرز نابودیاند.خانه همچون پیکر بیجان جامعهای است که از درون پوسیده؛ دیوارها خمیدهاند، پنجرهها کور و زمین پوشیده از ضایعاتی که روزی شاید ابزار زندگی بودهاند. این خانه، استعارهای از ساختارهای یک جامعه است که پس از هر تحول یا انقلابی، فرو نمی ریزند اما دیگر پناه هم نیستند.
در ایران، سیاست و مذهب دو ستون اصلی ساختار اجتماعی ـ سیاسی بودهاند؛ دو دستگاهی که اشرافیت ایرانی قرنها حول آن شکل گرفته است. خانواده سید جعفر نیز در همین دو دستگاه ریشه داشت: پدر روحانی بلندمرتبه، برادران صاحبمنصب در حکومت پهلوی و نام خانوادگیای که در تهران دهههای۳۰ تا ۵۰ اعتبار میآورد. اما جعفر، برخلاف همه، نه تربیت مذهبی یافت و نه تربیت سیاسی. او در کنار آنان زیست، اما از همه مواهب این دو دستگاه محروم شد؛ نه سهمی از قدرت برد و نه سهمی از منزلت.
مرگ پدر، نخستین زلزله زندگی او بود؛ زلزلهای که خانه پدری را فرو ریخت، نسل دوم خانواده را آواره کرد و جعفر را از همان نوجوانی به سمت ترک تحصیل، خوشگذرانی، لاتمنشی و بزهکاری سوق داد. اما زلزله دوم، زلزلهای سیاسی انقلاب 13۵۷ بود. انقلابی که همچون آتشگر گرفتهای، تر و خشک را با هم سوزاند و جعفر را قربانی ساختاری کرد که او هیچ نقشی در آن نداشت.
برادرانش، وزراء و پزشکان صاحبمنصب، به خارج گریختند؛ اما جعفر، بیپناه و بیاعتبار، در ایران ماند. سالها در سایه ترس و بیاعتمادی زندگی کرد؛ ترسی که تا آخرین روزهای عمر، در رفتار و گفتارش موج میزد. سرطان روده او را از پا انداخت، اما درد اصلی او نه بیماری، بلکه تنهایی مطلق بود. حتی پس از مرگ، جنازهاش به گروگان پزشک قانونی و شهرداری درآمد؛ چرا که هیچکس حاضر نشد مسئولیت او را بر عهده گیرد.
این روایت، تصویر روشن زلزله سیاسی است: انسانی که نه بهخاطر فقر یا ناتوانی، بلکه بهخاطر دگرگونی سیاسی، از کرامت انسانی محروم شد و در تنهایی مطلق به پایان رسید.
